Adorjan

Adorjan je jedan od najstarijih naselja cele Bačke koje se po najnovijim istraživanjima spominje već 1198. godine u jednom pisanom dokumentu pod nazivom Adryan u Bodroškoj županiji Pores Tise. Prema tome je prošle godine imao 800. godišnjicu. Ovo naselje se sastojalo u srednjem veku od dva sela: od Gornjeg i Donjeg Adorjana. Iz 1271. godine imao još jednu povelju, a iz 1331. godine i detaljan opis granice poseda. 1406. godine Adorjan dobija dozvolu za održavanje nedeljnih pijaca. U ovo vreme je imao i više manastira (Sveti Martin, Sveti Đorđe i Sveti Nikola i manastir Bogorodice).

Početkom turske vladavine se stanovništvo razbežalo, ali za kratko vreme je ponovo nastanjeno. Kasnije opustošeni hatar sela je priključen Kanjiži.

Sadašnje selo je staro oko sto pedeset godina. Kanjiška crkvena uprava je 1858. godine podigla malu crkvu u blizini Tise, gde je već bilo koncentrisano oko 60 kuća. Oko crkve su se formirale ulice koje se od centralnog trga razilaze prema zapadu, jugu i istoku. 1884. godine već ima osam ulica. U ovom veku je još izgrađeno više ulica, najkasnije ulica Aranj Janoša.

Adorjan je agrarno seli Stanovništvo se bavi gajenjem duvana, paprike, žitarica. U celoj Vojvodini je dobro poznat adorjanski duvan. Aktivno stanovništvo se većinom bavi sa zemljoradnjom ili je zaposleno u Kanjiži, Senti itd. Selo ima mesnu zajednicu, školu do 4 razreda osnovne škole.

dr Pap Đerđ

Doline

Doline leže na najudaljijenom mestu od matičnog grada, Kanjiže. Formirala se gusta mreža salaša već u prošlom veku, a kasnije je izgrađena i železnička pruga i mala stanica, škola i čarda. Od 1948. godine se vodi kao samostalno naselje. Prirodni uslovi poljoprivrede su veoma povoljni, i mehanizacija je na visokom nivou.

dr Pap Đerđ

Horgoš

Horgoš je najsevernije naselje Vojvodine. Ova okolina je bogata arheološkim nalazima. Oko devetnaest arheoloških lokaliteta svedoče o tome da je prostor bio naseljen od praistorijskih vremena. Ova iskopavanja govore o prisustvu kereške, vinčanske, bodrogkeresturske, tisapolgarske kulture. Živeli su na ovom prostoru Kelti, Skiti, Huni, Avarai, Kumani, Sloveni, Mađari itd. Verovatno zbog ovog značaja je velik broj zemljanih utvrđenja. Poznati lokaliteti su Kamaraš, Budžak, Sičhalom, Kelapoš itd.

Prvi pisani trag o postojanju naselja nalazimo već u 11. veku, o osnivanju benediktanskog samostana Garam. Tu se nalazilo i jedno ribarsko naselje Horgoš, a često se spominje i selo Sentpeter.Od prvih decenija 13. veka su bili nastanjeni na ovoj teritoriji Kumani koji su dobili veliku autonomiju od kralja Bele IV. Granica ove autonomne teritorije je vodila preko današnjeg Horgoša. O tome svedoče i današnji topografski nazivi: Kunto, Kis-Kunto, Kunhalom itd.
Najznačajnije otkriće iz ovih vremena je jedna mala crkva i nekoliko grobnica iz vremena tatarske najezde kod Malohorgoškog majura. To ukazuje na postojanje samostalnog naselja kod današnjeg Templomdomba (Crkvena humka).

Naziv Horgoša se ponovo spominje u pisanim dokumentima 1640. godine. Ove godine je jedan mađarski plemić dobio i ovu pustaru sa pravom uživanja prihoda. Sam naziv Horgoš znači da je nešto kukastog oblika i verovatno je u vezi sa jednom jezerom koje je bilo u današnjem Horgoškom ritu i zvalo se Horgas-tó (Kukasto jezero).
U turskom razdoblju je Horgoš bio deo segedinskog hatara. Posle senćanske bitke organizuje se Potiska vojna granica a Sentpeter i Horgoš kao pustare pripadaju raznim vojnim sančevima.

Posle rasformiranja Vojne granice ove pustare je kupio segedinski beležnik Karas Mikloš 1746. godine i odmah - nakon kupovine je započeo naseljavanje imanja, na početku samo stihijski a kasnije po planu. Ovi kolonisti su prvo nastanjeni u majurima Budžak, Vermeš, Roža. Današnje naselje u užem smislu je nastalo planskom akcijom 1772. godine. Onda se nastanilo oko 120 porodica iz raznih krajeva Mađarske. U kasnijim decenijama u selo se nastanilo još 1000 stanovnika. Godine 1820. je izgrađeno sedam ulica koje čine istorijsko jezgro Horgoša.

U periodu obnove mađarskih županija Horgoš je postao deo Čongradske županije, a ponekad je bio i centar županijske uprave kada su članovi porodice Karas postali župani ili podžupani.
U drugoj polovini 18. veka i u 19. veku jača se putnički promet i u ovom kraju. Uveden je redovni poštanski (diližanski) saobraćaj i sa dodirom Horgoša koja je bila važna raskrsnica.

Glavno zanimanje Horgošana u 19. veku je zemljoradnja, stočarstvo i delom narodna radinost. Višak proizvoda nose se na subotičku, segedinsku pijacu a počinje da se razvija i zanatstvo: krojači, bačvari, kovači, kožari i čizmari 1837. godine osnivaju svoje cehove. Godine 1845. već postoji i škola.

Horgoš je do 1919. godine pripadao Čongradskoj županiji, okrugu Kiškundorožma a sreski sud mu se nalazio u Segedinu, a i katastar i poreska uprava. Na početku ovog veka selo leži na 18.539 kat. jutara, a broj stanovnika je 7.275.
Prvi svetski rat i političke promene su imale i pozitivne i negativne posledice u razvoju naselja. Agrarna reforma je obuhvatila i porodicu Karas, Rek, Vermeš. Ove konfiskovane zemlje su dobili novi doseljenici južno-slovenskog porekla koji su došli iz Mađarske, Rumunije, 150 porodice optanata, kolonisti iz Đale i Krstura i oko 20 porodica dobrovoljaca.

Društveni i ekonomski razvoj Horgoša posle 1945. godine se odvijao bržim tempom. Formirane su zadruge, osnovana su poljoprivredna dobra. Pre toga u selu nije bila zastupljena industrija, mada je Horgoš bio poznat u celom svetu kao proizvođač začinske paprike – najčuvenija je segedinska pa posle horgoška paprika, ali njena porizvodnja se odvijala na manufakturni način kod 4–5 privatnih vlasnika mlina za papriku. Industralizacija počinje 1950-tih 1960-tih godina, osnivanjem Vitamina i drugih preduzeća, kao što je Iglo.
Horgoš je danas jedan od lokalnih centara Opštine. Upravne funkcije su zastupljene mesnom kancelarijom i mesnom zajednicom. U naselju radi kompletna osmogodišnja škola sa mađarskim i srpskim nastavnim jezikom i postoji KUD „Bratstvo”.

Razvijena je maloprodajna trgovinska veza sa robnom kućom, salonom nameštaja, otvorenom tržnicom i vašarištem.
Saobraćajna funkcija i danas je veoma značajna – raskrsnica je lokalnih i regionalnih puteva i železničkih linija a horgoški drumski granični prelaz je jedan od naprometnijih izlaza u svet.

Kulturna i folklorna baština Horgoša je bila poznata već u prošlom veku. O ljudima sela je napisao jednu novelu poznati mađarski pisac, Koloman Miksat, a saradnik Đulai Pala i Aranj Lasloa, Benedek Čaplar je sakupljao tekstove božićnih igara. Godine 1906. se u Kamarašu boravio i poznati kompozitor Bela Bertok i sakupljao je narodne pesme zajedno sa Balaž Belom. Ova istraživanja je nastavio etnolog Lajoš Kiš.

dr Pap Đerđ

www.horgos.rs

Kanjiža

Naziv Kanjiže je verovatno slovenskog porekla i može se izvoditi iz reči knez, kneževa, ali ne zna se šta je prvobitno označavao, neku vodu, na primer potok, ili neki posed, eventualno sedište kneza, župana. Od reči knez potiče i Kenesna, Canisa, Kenese, Kanisa, Kanjiža.

Po arheološkim nalazima na priobalskom uzvišenju pored Tise, u okolini današnjeg Ribarskog trga postoje tragovi naseobine počev od bronzanog doba. Formiranje naselja može se objašnjavati blizinom i bogatsvom reke Tise, prelaza preko reke i raskrsnicom zapadnih, južnih i severnih puteva.

Na osvom mestu je za vreme Rimljana i seobe naroda stvoreno stražarsko mesto i izgrađeno jedno zemaljsko utvrđenje - Feldvar kod ušća potoka Kaniša, kasnijeg Kereša.
Govoreći o dolasku Mađara u Karpatski bazen, hroničar ugarskog kralja Bele III, Anonimus (Bezimeni) tvrdi da su 896. godine kod Kanjiže prelazile vojskovođe Zuard, Kadoča i Bajta da bi osvojili teritorije preko Tise.

Po srednjovekovnim poveljama Kanjiža je bio kraljevski posed, a 1093. godine je pripadao opatiji u Panonhalmi, zajedno sa ribnjakom Mirot, a na mestu današnjeg Budžaka je postojalo drugo naselje pod imenom Satmar, u vlasništvu mitrovačke opatije.
Uoči tatarske najezde - po podacima popisa iz 1240. godine Kanjiža je imala 27 porodičnih zajednica, tj. domaćinstva, odnosno oko 135 stanovnika, po zanimanju su bili kmetovi konjanici, ribari i tovarnici robe itd.

U doba tatarske i turske najezde Kanjiža je bila uništena i opustošena, umesto naselja izvori spominju samo zemljano utvrđenje Feudvar (Földvár). Za vreme senćanske bitke je okolinu Kanjiže obilazio austrijski general Marsilji i izradio kartu utvrđenja Feldvar. To se vidi na spomen-ploči na Ribarskom trgu.

Nakon turske najezde Kanjiža je postala deo Potiske vojne granice kao utvrđeni šanac, a posle razvojačenja vojne granice formiran je Potiski komorski okrug, 1751. godine. Tom prilikom Kanjižu napušta srpsko stanovništvo, preseljavaju se u Banat, pa čak i u Rusiju. Umesto njih Mađarska komora od 1753. godine useljava Mađare iz severnih županija Mađarske, čiji status se izjednačava sa prevom Srba, 1773. godine. Kanjiža i Bačka su postale deo Bač-bodroške županije, naselje dobija titulu palanke i pravo ubiranja skelarine.

Sledećih 150 godina u razvoju grada znače veliki napredak: intenzivirala se poljoprivredna proizvodnja, naseljavaju se pustare u okviru kanjiške uprave kao što su Adorjan, teritorija današnjeg Trešnjevca, Oroma, Dolina, Totovog Sela pojavom rasutih, pa i koncentrisanih salaša. Grad dobija privilegije održavanja godišnjih sajmova i pijaca (četvrtkom) od Marije Terezije, pojavljuju se razni zanati i esnafi već u 18. veku, pa čak i počeci industrije.
U razvoju naselja dolazi do prekida za vreme mađarske građanske revolucije. Tokom 1849. godine Kanjiža je dva puta spaljena i opustošena, ostalo je samo oko 110 kuća. U drugoj polovini 19. veka grad je ponovo izgrađen. Formiraju se kvartovi: Kereš, Centar, Tisina obala (Tisza part), Topart, a kasnije Ujvaroš i na kraju Falu, sadašnji 1. kvart preko Kereša.

U društvenom životu grada 19. veka vodeću ulogu imaju zemljoposednici, bogati preduzetnici, trgovci i zanatlije. Obrazuje se Udruženje zemljoposednika „Gazdaker”, Kasina, Udruženje zanatlija, javljaju se čitalački kružoci, sindikati, izgrađen je Vigado i Narodni park (Népkert). Osnovani su parni mlinovi, prva parna ciglana i crepana (osnovao je Herman Grinfeld 1903. godine), opeke i crepa, pilana i ovako se zaposlio i višak agrarnog stanovništva. Već u ovo vreme je bilo značajno i kanjiško građevinarstvo. Naši zidari, tesari, kubikaši su radili u celoj srednjoj Evropi.

Prve decenije 20. veka su donele još veći, dinamičniji razvoj, 1908. godine Kanjiža stiče status grada sa uređenim većem, izgrađena je 1912. godine nova gradska kuća, lekovita banja, nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled.
Prvi svetski rat je doneo burne promene u životu Kanjiže. Na teritoriji nekadašnje gradske javne pašnjake je naseljavano slovensko stanovništvo, i osnovana su naselja Velebit i kasnije Vojvoda Zimonjić, stvaraju se i druga naselja, a burne promene se javljaju i za vreme 2. svetskog rata, ali privredna i demografska struktura grada je uglavnom ostaje nepromenjena sve do šesdesetih godina, a onda počinje ekonomski uspon i u poljoprivredi, i u industriji. Počinje eksploatacija nafte, modernizacija puteva, izgrađuje se novi most na Tisi, ukida se nažlaost železnički saobraćaj i prema Senti i prema Subotici. Nakon poplave Tise 1970. godine izgrađen i novi nasip i Kanjiža je dobila novo stambeno područje refulacijom ušća Kereša.

Znatno se razvija građevinska industrija, proizvodnja građevinskog materijala, metalna industrija, proizvodnja izolacionog materijala. Izgradilo se novi rekreacioni centar sa lekovitom banjom, stvarali su se i uslovi intenzivne poljoprivrede, i stočarstva.
U Kanjiži uvek je bila posvećena velika pažnja i školstvu i kulturi. U našem gradu je osnovano jedno od prvih zabavišta u Vojvodini, uvek je bila mreža osnovnih škola, već 1880-tih godina je radila šegrtska škola, a 1965. godine je osnovana i Srednja poljoprivredna škola. Kanjiža je imala i pozorište već u 1840-tih godina. Grad ima biblioteku, kulturno-obrazovnu ustanovu „Cnesa”, kulturno-umetnička društva, muzičku školu, a sad se gradi i novo pozorište tj. pozornica, s druge strane veoma uspešne sportske i rekreacione klubove.

Značajne i čuvene su i razne kanjiške manifestacije: Kolonija književnika koja ima tradiciju od 47 godina, dani džeza, Atletski i plivački maraton, razvijeno je i javno informisanje lokalnog značaja. Imamo nedeljnik Új Kanizsai Újság, časopis Orbis i kablovsku televiziju.

U Kanjiži je rođen Besedeš Jožef čuveni hidrolog, Dušan Dimitrijević pisac i predsednik Matice srpske, pisac Tobijaš Ninčić, nazvani Ozorai Arpad, pisac Kanizsai (Čuka) Ferenc, pesnici i pisci Konc Ištvan, Tolnai Oto, slikar Dobo Tihamer i drugi značajni naučnici i umetnici.

dr Pap Đerđ

Male Pijace

Male Pijace – uzalud bismo ovaj naziv tražili čak i najboljim geografskim kartama izdatim pre 1935. godine, iako ima izvrstan položaj: plodno ostrvo u zagrljaju Telečke visoravni (ovde je zovu: Orompart), nekada čuvenog Kiriša i neplodnog Jaraša, na susretu peskovitog zemljišta sa crnicom, brežuljaka sa pašnjacima i ovih sa ritovima – Severna Bačka u minijaturi. Kiriška Pijaca (Körös-piac), a od 1938. konačno Male Pijace (Kispiac) je zakasneli naslednik prastarih naselja, čija se istorija gubi u krvavim olujama daleke prošlosti, na koje ukazuju samo pojedini nazivi ili po koji stari grob (najznačajnije nalazište je otkriveno kraj Kiriša 1964. godine – iz dobe seobe naroda) svedoči o prisustvu čoveka od davnina.
U srednjem veku na ovom raznolikom tlu nalaze se dva sela. Prvo – 1333. – Pusta Ighaz (Puszta-Egyház) koje i nakon više decenijske turske vladavine, 1590. godine još uvek ima 22 oporezovanih kuća (kada na primer Senta ima samo 8). Nešto kasnije se javlja „Vastorok” ili „Vastorka”, a potom – vekovima samo pustoš, sa po kojim zalutalim imenom, koja predanje deformiše, ali se lako mmože pratiti: Puczai Puszta, Pucsut, Pucs, ili Stara Torina – Salatornja. Biografija drugog starog naziva se takođe lako prati: Ostorak – Ostora – Ostorka – Ustorka, a „objašnjenje” se sâ mo nudi narodnoj etimologiji: toliko je daleko od svega, kao vrh biča (mađarski: ostor).

U međuvremenu je istorija izmenila status ovog kraja: prestaje turska vladavina, a celo ovo područje se orijentiše prema graničarskom Martonošu i dugi niz godina – sve do nedavnina – deli njegovu sudbinu u dobru i zlu.

Pored srpskih graničarskih porodica koje uživaju određene beneficije – a neki od njih (Eremićevi, Đurišićevi) postaju plemići i steknu posede i kraj Kiriša – sredinom XVII. veka naseljavaju se mađarski kolonisti koji rade kao nadničari na imanjima posednika. Grade se salaši, formira se za ovo područje karakterističan salaški region i razvija se tipičan način življenja: leti na salašu, zimi u selu.
Opustošeni kraj se dakle ponovo naseljava: kraj starih ruševina, ili čak od njihovih ostataka, na njihovom mestu dižu se nove zgrade u koje se useljavaju siromašni salašari. Neki od njih stiču male posede, na njima podižu svoje domove.

No, bez obzira na tužbe, kraj koji se označava nazivima: Martonoški salaši, Kiriš, Oštorak, Stara Torina ili Szalatornya, i dalje se naseljava. Godine 1874. gradi se prva škola (na Subotičkom putu), čuvena čarda, u koju zalaze i „bećari” i kraj puteljaka se formiraju nizovi salaša, sa tendencijom koncentracije u naselje.

Krajem XIX. i početkom XX. veka, paralelno sa razvojem robne proizvodnje i dinamičnijim razvojem saobraćaja, dolazi do izražaja pogodan položaj današnjih Malih Pijaca za razmenu robnih viškova okolnih područja koja su se specijalizovala za proizvodnju određenih kultura: žito, kukuruz, vino, voće, stoke i stočnih proizvoda. Ovde se održavaju ogromne pijace koje podjednako posećuju Subotičani, Horgošani, Kanjižani, Oromčani, kasnije i Velebićani, Trešnjevčani, pa čak i Čantavirci. Lokacija pijaca se menja zavisno od materijalnog uticaja pojedinog trgovca ili gostioničara (Ilija, Vereš, Kenjereš, Goldštejn) na opštinske očeve u Martonošu, pa se – zavisno od toga u čijem je regionu, menja i naziv pijace: Goldštejnova, Ilijina itd. ali ostaje činjenica velikih i malih čuvenih pijaca.

Razvoj jedne privredne grane utiče i na druge: podstiče njihov razvoj. Tako se u selu razvija vinogradarstvo, ratarstvo, stočarstvo, ribolov na Kirišu, čija je plitka, ali plahovita voda okretala ogromne točkove sedam vodenica (nazvanih „potyogók”). Domaća radinost, a posebno korparstvo – nasleđeno iz Martonoša – je takođe u punom cvatu. Blizina okolnih naselja je međutim – pored očite koristi – prouzrokovala da se selo nikako nije moglo osamostaliti.
Zaostalost, položaj „bogu iza leđa” nestaje tek pedesetih – šezdesetih godina, zahvaljujući elektrifikaciji, priključnom putu, razvoju školske mreže, amaterske kulturne delatnosti, izgradnji doma zdravlja i doma kulture, jačanju društvenog sektora u poljoprivredi (PK „Bačka” Horgoš). Sve ovo ubedljivo govori o perspektivama kako naselja, tako i njegovih oko 3.800 stanovnika, koji – verno čuvajući svoje tradicije, znaju se otvoriti prema novom, zaslužujući time položaj pažnju i simpatije.

dr Pap Đerđ

www.kispiac.rs

Mali Pesak

Mali Pesak je mlado naselje. Nastalo je 70–80-tih godina prošlog veka. 1881. godine je postojalo samo osam ušorenih kuća duž polskog puta kroz pešćanu površinu. Postanak naselja je vezan prodajom isparcelisanog zemljišta bezzemljašima i dobrim položajem u lokalnom saobraćaju. Jezgro današnjeg naselja se nalazi na starom kolskom putu Subotica–Kanjiža na kojem se u prošlom veku neposredno odvijao saobraćaj između Martonoša i Subotice. Ovaj put je imao još veću ulogu u 18. veku kada je povezao vojni šanac Martonoša, Kanjiže i Subotice. Od ovog puta se odvaja dva lokalna puta. Jedan vodi do nekadašnjeg velikog Stočnog pašnjaka a drugi do najudaljenijih delova martonoškog hatara. Na ovoj raskrsnici puteva nalazila se čarda i odmaralište i salaš plemićke porodice Eremić iz Martonoša. Današnje naselje ima četiri ulice i više grupa rasutih salaša. Na ovom području postoje dve pedološke granice: na zapadu između žutog i crnog peska, a na istoku između žutog peska i livadske crnice. U okolini sela ima i dve humke: Velika humka i Dupla humka koje su bile podignute za označavanje granice feudalnih poseda.Drugi naziv sela je Nesir (Neszür) što je u vezi sa vinogradima i vinogradarstvom što je značajna poljoprivredna grana.

dr Pap Đerđ

Martonoš

Martonoš u pisanim dokumentima se prvi put spominje 1237. godine, u vezi sa jednim manastirom po imenu Mortinus koji je nakon tatarske6_tn.jpg (18900 bytes) najezde obnovljen. Prilikom obilaska jednog vlastelinskog poseda 1335. godine se spominju plemići iz Martonoša, na primer Bekuš, sin Lerinca od Martonoša i Pesćenji Ištvan de Martonoš.

Po ovim izvorima posad Martonoša se graničio sa selima Ludašeđhaz, Đekenjto, Pustaeđhaz (Današnja Stara Torina).
Dolaskom Turaka naziv sela se opet spominje, na primer u junačkim pesmama poznatog mađarskog pesnika-kroničara Tinodi Lantoš Šebešćena. Martonoš se u ovo vreme više puta stradao, ali je uvek obnovljeno. Mađarska vojska je pobedila Turake 1552. godine, već 1554. godine međutim bilo je pod turskom vlašću sa tri poreskog obveznika do godine 1569. je broj stanovnika naglo povećao. Poznati turski putopisac Evlija Čelebi ovako piše o mestu: „Tvrđava Martonoša, nazvana po nekadašnjem graditelju je drevno mesto, naši su ga zauzeli 1554. godine. Ima jednog zapovednika i 15 vojnika. Tvrđava je mala i nalazi se pored Tise. Naselje ima 150 mađarskih kuća i jednu crkvu”.

Oktobra 1686. godine Martonoš je oslobođen od turske vlasti, i utvrđenje je ulazilo u sastav Potiske vojne granice i dao je 50 pešaka i 25 konjanika a imao je oko 300 oporezovanih pojedinaca. Za vreme Rakocijeve bune je bilo više puta spaljeno. Oko 1750. godine je počelo doseljavanje mađarskog stanovništva koje je naredbom Marije Terezije od 1774. godine izjednačeno sa satarosedelačkim srpskom stanovništvom. Starešine šanca su dobili od carice plemstvo (Egrešići, Đurišići i Eremići) i 60 jutara zemlje.

Godine 1771. Martonoš je imao 206 kuća, a po popisu iz 1784. godine naselju pripadaju sledeće pustare: Gornji i Donji Puč, Gorni Oštorak, a veličina hatara je 17.848 kat. jutara.
Na kraju 1870. godine se Martonoš potpuno oslobodio otkupom od svih urbanijalnih obaveza zajedno sa krunskom okrugom što je omogućilo intenzivnije naseljavanje, povećanje broja salaša.

Martonoš je nekada imao veoma povoljan položaj jer se nalazio pored Tise, ali usled promene rečnog korita je ovaj položaj izgubio. Ima železničku stanicu, autobusku vezu, na Tisi je nekada saobraćala i skela prema Krsturu, ali je posle izgradnje kanjiškog mosta izgubila značaj.

Martonoš je danas seosko naselje. Većina stanovnika se bavi zemljoradnjom, povrtarstvom, gajenjem paprike, luka, krompira. I stočarstvo je dobro razvijeno. Zanatstvo ima dugu tradiciju, cehovi su osnovani već 1826. godine. Čuvene su martonoške korparske radionice, sušionice paprike. Selo ima osnovnu školu, zdravstvenu stanicu i kulturno društvo. Mesnu upravu čini mesna kancelarija i mesna zajednica.
O poreklu naziva Martonoš nema pouzdanih podataka. Po mišljenju nekadašnjeg beležnika sela Kovač Ištvana, izloženom 1864. godine na ovom mestu je živeo jedan ribar po imenu Márton (Martin) na „zlatnom bregu” to jest na onom usvišenju, bregu na kojem se nalazi i današnje selo. Verovatnije je da je ime u vezi sa manastirom Svetog Martina (Szent Márton), ili strmom obalom Tise kod sela koja se na mađarskom jeziku zove „mart”.

dr Pap Đerđ

Novo Selo

Novo Selo je najmlađe naselje kanjiške opštine. Nastalo je na prostoru nekadašnjih velikih imanja (Batini, Šotijevi, Dukaijevi salaši). Na ovom mestu se posle 1945 godine formiralo Poljoprivredno dobro koje je danas u okviru Agroindustrijskog kombinata. Pored ovog poljoprivrednog dobra je nastalo malo naselje za potrebe poljoprivrednih radnika.

dr Pap Đerđ

Orom

Orom je 1889. godine postao samostalno naselje. U formiranju sela presudni uticaj su imali železnička stanica, raskrsnica raznih puteva i osnovna škola. Železnička stanica je postavljena na mesto gde kolski put Kanjiža–Čantavir–Topola prelazi preko pruge i tu se stvorio naseobinsko jezgro. Pored škole su građeni mlinovi, trgovine, krčma itd. Izmerene i podeljene su parcele za građevinsko zemljište i tako se od grupa salaša formiralo selo zatvorenijeg tipa.

Orom se nalazi najudaljenije od Tise. Najbolje saobraćajne veze ima sa Suboticom a i sa Sentom, a najslabije su veze sa sedištem opštine. Od aktivnog stanovništva sa oko 80% bavi se poljoprivredom. Najjače stočarske grane su svinjarstvo i govedarstvo. Selo ima osnovnu školu, mesnu zajednicu, zemljoradničku zadrugu i kulturno društvo.

dr Pap Đerđ

www.orom.org.rs

Totovo Selo

Postanak naselja – i sam naziv svedoči o tome – je vezan za ime zemljoposednika Tot Jožefa koji je u blizini svog salaša isparcelisao oranice i prodao, delom podelio svojim nadničarima i bezemljašima. Kasnije, 1905. godine je izgrađena crkva, a u drugoj deceniji našeg veka sagrađena je i škola i žandarmenijska stanica, otvorena je i trgovinska radnja mešovite robe. Na takav način se iskristalisalo istorijsko jezgro današnjeg sela na raskrsnici više poljskih puteva.

Naselje je postalo samostalna administrativna jedinica posle reorganizacije kanjiškog hatara 1948. godine. U ovo vreme se broj stanovnika i povećao napuštanjem i srušenjem salaša, ali u poslednje dve decenije se naglo smanjuje populacija jer školovana i kvalifikovana omladina odlazi u Kanjižu, Suboticu. U 90-tih godina se javljaju pozitivne promene i u administrativnom i u ekonomskom smislu. Totovo Selo je postalo samostalna mesna zajednica, dobilo je poštu a nestala je i saobraćajna izolovanost naselja uspostavljenjem autobuskih veza prema Kanjiži i Subotici. Izgrađen je jedan mlin a i naftno polje je pozitivno uticalo na ekonomski razvoj i mogućnosti zapošljavanja. U kulturnom pogledu je najznačajnija štamparija i izdavalačka kuća Grafička radnja „Logos” u okviru parohije crkve „Svetog Josipa”.
Prirodna sredina sela je jednolična, ali lepa. U okolini naselja nadmorske visine zaravni kreću se oko 102 m pa je teritorija izrazito ravna, mada ima i nekoliko većih humki. Ova prirodna sredina stvara povoljne uslove za poljoprivredu. Totovo Selo je danas napredno stočarsko-ratarsko naselje. Stočarstvo je savremeno organizovano po zahtevima intenzivnog stočarenja. Najjače zastupljene ratarske kulture su pšenica, kukuruz, šećerna repa, suncokret. Ratarska gazdinstva su dobro opremljena i mehanizacijom.

dr Pap Đerđ

www.tothfalu.com

Trešnjevac

Okolina današnjeg Trešnjevca je bila nastanjena i u preistorijsko doba, za vreme neolita. O tome svedoči arheološki materijal u blizini Osnovne škole. Prvi pisani dokumenti o srednjovekovnom naselju potiču iz 1271. godine pod nazivom Feel-ADRIAN, Gornji Adorjan gde su postojali i manastiri. Na osnovu tih podataka je pisao poznati istoričar Dudaš Đula da Felše Adrian mogao biti jedino na mestu današnjeg Teteheđeša (raniji naziv Trešnjevca).

Današnje naselje se razvilo sredinom prošlog veka, kolonizacijom uzgajivača duvana i pastira. Jedan maloposednik po imenu Šipoš je prodao svoje zemljište i vinograd od 6 lanaca za građevinsko zemljište. Tako su se nastanili siromašni ljudi na isparcelisano zemljište bez ikakve pravne osnove, i 1857. godine u naselju je živelo već 437 stanovnika. Veleposednici, naročito beležnik Husak su hteli uništiti ovo Šipošovo selo, ili Zakofelde (Zakićevo zemljište) jer su se bojali da će izgubiti pašnjake i jeftinu radnu snagu.

Gradsko veće Kanjiže se na kraju pomirilo sa situacijom i 1857. godine su već dobili i prvog učitelja, Janoša Kalmana. U sledećim decenijama otvorene su zanatske radnje, mlin, bušeni su arteški bunari, podignuta je žandarmerijska stanica, škola i crkva 1908. godine.

Tako se oformilo funkcionalno jezgro naselja. Odavde su ulice rasle prema starom Senćanskom putu, duž puteva za Velebit u podnožju zaravni, pored puta za adorjansku železničku stanicu.
Raniji nazivi naselja su: Šipošfalva, Zakofelđe, Teteheđeš, Uzunovićevo.
Vodeća ekonomska grana sela na nadmorskoj visini od 102 m je poljoprivreda. U selu postoji i zemljoradnička zadruga a oko 40% seljačkih gazdinstva je u veličinskoj kategoriji 1–3 ha, dok broj gazdinstva sa manje od jednog hektara iznosi oko 25%. Najraširenije kulture su žitarice, industrijske biljke i neke povrtarske grane.
Stočarstvo je jako razvijeno. Najrazvijenije je govedarstvo i svinjarstvo pa i ovčarstvo.

Kulturna baština stanovništva je jako bogata i raznovrsna. Sve ove tradicije verno čuva Kulturno-umetničko društvo „Petefi Šandor” koje svake godine organizuje susret „Bogata grana” (Gazdag Ág) za očuvanje i prezentaciju folklora cele opštine Kanjiže.

dr Pap Đerđ

Velebit

Velebit se nalazi na obodu lesne zaravni na nadmorskoj visini od 106 m, s glavnim putem je povezan putem preko Zimonića.
Današnji Velebit je mlado, plansko osnovano naselje sa pravilnom uličnom mrežom. Na području današnjeg sela nađeni su tragovi drevnih civilizacija, kultura (Bakreno, bronzano doba). Naselje se formiralo posle 1. svetskog rata za potrebe kolonizovanog stanovništva. Na njihovo poreklo ukazuje i naziv naselja. Za vreme 2. svetskog rata bilo je doseljeno i mađarsko stanovništvo do 1944. godine.
U ekonomskom životu sela je od najvećeg značaja Ribarsko gazdinstvo Kapetanski rit.

dr Pap Đerđ

Vojvoda Zimonjić

Zimonjić se nalazi na dodiru lesne terase i Kanjiškog rita, 5 km od Kanjiže. Osnovan je između 1921. i 1926. godine kao plansko naselje u blizini važnih kolskih puteva, nekadašnje kanjiške čarde i železničke pruge. Ima nekoliko ulica. Glavni pravac ovih ulica je paralelan sa glavnim putem. Zimonjić se poljavljuje kao samostalno naselje 1948. godine. Stanovništvo se bavi sa zemljoradnjom ili je zaposleno u kanjiškim preduzećima.

dr Pap Đerđ