Početak nastanka

Po svedočenju najnovijih arheoloških nalazaka, na priobalnom delu Kanjiže (danas: Ribarski trg), postoje tragovi ljudskih naseobina počev od bronzanog doba, dok najdrevniji tragovi čoveka na teritoriji opštine, u Trešnjevcu, vode nas do doba klesanog kamena (neolita). Formiranje ljudskih naselja u prastaro doba objašnjava se površinskim karakteristikama i obiljem vode ovog kraja kao i činjenicom da se ispod ušća Moriša, tu se nalazio jedan od najranije poznatih plićaka, prelaza, kroz Tisu.

Spominjanje Kanjiže (Kenesna)
u hronici Gesta Hungarorum
koju je napisao Anonimus.

Pored mesta prelaženja na Tisi, za obezbeđivanje prelaza, u rimsko doba, te za vreme seobe naroda, stvoreno je stražarsko mesto na najvišoj tačci prirodnog predela, a potom zemljano utvrđenje kod ušća potoka Kereš (Kőrös). Potok je u IX veku dobio ime od Slovena koji su tu živeli. Ovaj naziv se u prvim pisanim dokumentima po dolasku Mađara u domovinu, javlja u obliku CNESA, odnosno KENESNA, i predstavlja jedan od slovenskih toponima koji su očuvani u Potisju.

Prema poveljskim izvorima, Kanjiža je verovatno bila kraljevski posed, o kojem se u jednoj povelji koja se datira za 1093. godinu, tvrdi da pripada opatiji benediktinaca u Panonhalmi (Pannonhalma). Po toj povelji, ovaj posed koji se nalazi "pored ušća potoka Cnesa", bio je darovan manastiru benediktinaca, zajedno sa ribnjakom koji nosi naziv Miruth, od kralja Solomona (1066-1074). U arhivu glavne opatije benediktinaca u Panonhalmi i danas se čuvaju šest povelja iz razdoblja 1093-1240. godine, koje se odnose na Kanjižu.

Kanjiža se pominje i u opisnom izvoru, u istoriji dolaska Mađara u domovinu od Anonimusa (Anonymus: Bezimeni). U ovome se Kanjiža pominje kao mesto gde su Mađari 896. godine prešli kroz Tisu da bi osvojili predeo između Moriša, Tise i Dunava, da ga preotimaju od bugarskog kneza Glada. Ovaj izvor dokazuje da je Kanjiža na početku XIII veka, u vreme Anonimusevo, važila za poznat prelaz na Tisi.

U doba tatarske najezde, osvajači koji su pustošili Potisjom, verovatno su uništili i Kanjižu, jer se ona skoro sto godina ne pominje u istorijskim izvorima; ali 1335. godine se opet javlja kao "VILLA CANYSA", tj. selo Kanjiža, u povelji o obilasku atara susednog ADORJANA.

Od tadašnjih susednih naselja koja su preživela oluje istorije sve do današnjih dana, u izvorima se javlja Adorjan (1198), te u XIII veku MARTONOŠ (1237), a na početku XIV veka (1502) HORGOŠ. Ova bogata zemljoradnička, ribarska i stočarska naselja su postala žrtve turske najezde. Na početku turske vladavine, preostali Mađari su se povukli za Martonoš i Sentpeter (Szentpéter, pored Horgoša; u XVIII veku opustošen), dok su Turci posle 1553. naselili slovensko stanovništvo u napuštena sela - tako i u Kanjižu. Međutim, česti mađarsko-turski ratovi u XVII veku razbili su i ovo retko stanovništvo, primorali ih na stalnu seobu, na izgnanstvo.
mgr. Janoš Doboš

Razdoblje posle turaka

U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár [mađ. "Zemljano utvrđenje"] (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).

U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár Šmađ. "Zemljano utvrđenje"Ć (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).

Početkom XVIII veka, Turci su potisnuti i sa leve (banatske) strane Tise, reka prestaje da bude granica, stoga se 1741. ukine vojna krajina, a 1751. ona ulazi u sastav civilne strukture države. Da bi i dalje mogli da uživaju privilegije, deo graničara se odselio, a manje njih je ostalo ovde: tada su graničari dobili zemljišta, a njihovi oficiri plemićke titule; za zaštitu kolektivnih prava, obrazovali su privilegizovani Krunski distrikt s ove strane Tise kojim su bili obuhvaćeni i Martonoš i Kanjiža. Međutim, sam Distrikt je postao deo županije Bač-Bodrog (Bács-Bodrog), a Stara Kanjiža dobija titulu palanke i pravo ubiranja skelarine. Da bi nadomestila odseljene srpske graničare, Mađarska komora opet naseljava Mađare iz severnijih županija u potiska mesta, tako 1753. u Kanjižu, 1771. u Martonoš, te 1772. vlastelin Mikloš Karas (Kárász Miklós) i u Horgoš. Pravni status useljenih Mađara se 1774. izjednačava sa statusom Srba; od toga je Stara Kanjiža (Ókanizsa), po pretežnoj većini stanovništva, poznata i pod imenom Magyarkanizsa (Mađarska Kanjiža), dok preko Tise susedna Révkanizsa (Pristanišna Kanjiža) ili Kiskanizsa (Mala Kanjiža) posle 1699 dobija atribut "Török" (Turska), zadržan u mađarskoj toponimi i po 1718, sve do danas. Pustaru Adorjan, priključenu 1700. kanjiškom utvrđenju, takođe počinju da iskorišćavaju vlasnici salaša, te baštovani duvana-želiri; ovi zadnji će obnoviti i srednjevekovno naselje pored Tise.

U prvoj polovini XIX veka Kanjiža se brže razvijala u okviru privilegizovanog Krunskog distrikta od susednog Martonoša, ali je zaostajala u odnosu na susednu Sentu. Sa severne strane je bila pritešnjena kapricioznim koritom potoka Kereš, a sa juga pak, ogromnim ritom (nekadašnjim jezerom Miruth) u Tisin ćošak; atar naselja sa zapada je slatinast, oranica ima malo. Zemljište zaista pogodno za zemljoradnju, za intenzivnije gospodarenje, počinjalo je tek na 12-15 kilometara udaljenosti od naselja, na rubu tzv. "Orompartok" -a (Brežuljci). Zbog specifičnosti prostorno-geografskih okolnosti, mada je u ataru grada stvoren svet salaša na velikoj prostranjenosti, sa imućnim posednicima-gazdama, oni ipak nisu toliko aktivno učestvovali u životu palanke kao Senćani; Martonoš je pak, usled nesrećnijeg geografskog položaja - ležao je u zakutku Tise, daleko od puta Kanjiža-Segedin - došao u još nepovoljniji položaj. Najbrže se razvijao Horgoš, zahvaljujući geografskom položaju, činjenici što je ležao na putu Segedin-Subotica, na raskršću sa putnim pravcem prema Senti. Istovremeno, promet Kanjiže je bio povećan zahvaljujući prelazu na Tisi i činjenici da je naselje ležalo na poštanskom putu Subotica-Temišvar. U Kanjiži se rano nastanjivala esnafska industrija (prva esnafska organizacija je osnovana 1777. godine), značajna joj je bila mlinska industrija (samo je na Tisi bilo u pogonu tridesetih godina više od trideset vodenica, ne računajući suve mlinove i vetrenjače) i prometna je nedeljna pijaca svakog četvrtka (pravo na pijacu je Kanjiža stekla 1751., a i danas je četvrtak jedan od dana održavanja nedeljne pijace, dok drugi - nedelja).

mgr. Janoš Doboš

Mađarska revolucija 1848.

U razvoju Kanjiže dolazi do prekida sredinom XIX veka: u periodu mađarske građanske revolucije, socijalne i nacionalne suprotnosti su dovele do krvave borbe, u toku koje su Kanjižani učestvovali u prvoj, neuspeloj opsadi Sentomaša (Szenttamás, danas: Srbobran), te po povratku, za neuspeh su okrivili Srbe, razoružali su srpske članove Nacionalne garde u Kanjiži i tom prilikom je više Srba nastradalo u linču. Početkom iduće, 1849. godine, Srbi, potpomognuti od dobrovoljaca iz Srbije, prodrli su uz Tisu, pa su početkom februara potisnuli domobrance iz Kanjiže i Martonoša. Mađarsko stanovništvo, bojeći se od osvete, masovno je prebeglo u Horgoš i Segedin.

U martu je okrenuta vojna situacija, sada su domobranci i gardisti potisnuli iz Martonoša i Kanjiže srpske trupe koje su se borile na strani austrijskog cara, pa je srpsko stanovništvo bežalo preko Tise u Banat. U ponovnom osvajanju grada učestvovali su i gardisti iz Horgoša i subotičke jedinice generala Percela. Tom prilikom su već razoren i opljačkan grad spalili.

Kanjiža je za vreme revolucije dobila uređeno veće kao i grb: u dosadašnjem pečatnom grbu dugoljastog oblika, srpski graničar je zamenjen mađarskim husarom, štit je dobio oblik sa šiljastim donjim delom i zamenjen je dvoglavi orao Habzburgovaca, umesto njega primenjena je obična grbna kruna. Međutim, pad revolucije je odneo ove promene: careva vojska je 5. avgusta 1849. zauzela grad i nakon teške borbe je prešla preko Tise, potisnući mađarske umorne trupe generala Gijona (Guyon). Na kraju borbe za slobodu, od 1311 kuća u Kanjiži ostalo je svega 105, dok ljudski gubici nisu zbrojani ni na jednoj ni na drugoj strani.

mgr. Janoš Doboš

Period između Prvog i Drugog svetskog rata

U novoj državi pogranični položaj i nedržavotvorno stanovništvo grada zaustavili su ekonomski razvoj Kanjiže (od 1920: STARA KANJIŽA) koji ni do tada nije bio naročito dinamičan. Jugoslovenskom politikom agrarne reforme i naseljavanja, shodno nacionalnim interesima, na neokrčene javne pašnjake je naseljavano slovensko stanovništvo. Kolonistima iz Like osnovana su zatvorena naselja u ataru Kanjiže pod nazivima VELEBIT (1941: 924 stanovnika) i VOJVODA ZIMONJIĆ (1948: 472 stanovnika). U nedostatku sredstava za proizvodnju i odgovarajućih iskustava, kolonisti iz planinskih krajeva su se teško prilagođavali, a istovremeno urođeni agrarni proletarijat nije imao udela u zemljištu podeljenom putem agrarne reforme.

Za vreme Drugog svetskog rata kada je Kanjiža vraćena Kraljevini Mađarskoj, slovenski kolinisti su internirani i u njihova naselja su dovezeni doseljenici - Sekleri iz Bukovine (Velebit = Fogadjisten [Pomozbog]). Njih je južnoslovenski režim, povratkom nakon tri godine, iselio. Drugom jugoslovenskom (socijalističkom) agrarnom reformom su sada dodeljena zemljišta, pored novijih slovenskih doseljenika, i ovdašnjim zemljanim radnicima Mađarima, time ublažavajući oštrinu atrociteta putem kojih su Mađari bili kažnjavani zbog zlostavljanja južnoslovenskog stanovništva iz 1941. godine.

Kolektivizacija poljoprivredne proizvodnje, nacionalizacija pogona i fabrika, te raskid sa Staljinovim režimom - doneli su sve novije potrese zbog kojih ni poljoprivredna, ni industrijska proizvodnja nisu uspevale da se odmaknu sa mrtve tačke. Istovremeno, ubrzano je propadanje privređivanja na salašima, odnosno stvaranje novih naselja u salaškom predelu: pored železničke pruge Senta-Subotica pod nazivima OROM i DOLINE (Völgyes), te kasnije pored Oroma NOVO SELO (Újfalu), a između Malih Pijaca i Martonoša MALI PESAK (Kishomok).

mgr. Janoš Doboš

Nedavna prošlost

Do sredine XX veka stanovništvo Kanjiže je opalo na 11.842, te 1961. godine na 10.722. Tada je opet pokrenut privredni razvoj što se ogleda i na povećanju broja duša: 1971. je popisano 11.240, a 1981. godine 11.687 stanovnika. Potom je, nakon određenog kolebanja u toku osamdesetih godina, od 1991. je opet usledilo bitno opadanje broja stanovnika. Međutim, kretanje broja stanovnika na nivou opštine je u opadanju već od sredine veka: 1953: 35.590, 1961: 34.960, 1971: 33.817, 1981: 32.529 i 1991: 30.692. Prvenstveni razlog smanjenja stanovnika je u nazadovanju prirasta i odseljenju, čiji su uzročnici ekonomske i društvene prirode. Demografske promene u nacionalnoj strukturi od 1920. pokazuju umereno povećavanje južnoslovenske populacije i takođe umereno smanjivanje Mađara. Devedesetih godina se ova tendencija ubrzala (1981: Mađari 89,0%, Srbi 6,2%, Jugosloveni 2,8%).

Od šezdesetih godina počinje postepen ekonomski uspon u poljoprivredi, prerađivačkoj i uslužnoj industriji. Značajne promene su usledile započetom eksploatacijom nafte, u saobraćaju modernizacijom puteva, otvaranjem mosta na Tisi i ukidanjem železničkog kraka Horgoš-Senta. Posle poplave Tise u 1970. godini, izgrađen je na istočnom kraju grada nov nasip preko poplavnog područja i Velikog ostrva koje se tu nalazi. Iz Tise je refulacijom peska nasut Kereš, te se ovde formira novo stambeno naselje. Impozantan razvoj je zabeležen u građevinskoj industriji i proizvodnji građevinskog materijala (Potisje), javlja se u vidu nove oblasti metalna industrija (Metal) i proivodnja izolacionog materijala (FIM). Pokrenuta je 1980. nova lekovita banja i rekreacioni centar. Izvršena je rekonstrukcija i u starim oblastima privrede: u poljoprivredi (mehanizacija, zalivni sistem, promena kulture, staklena bašta, intenzivno stočarstvo), u mlinskoj, drvnoj, tekstilnoj i prehrambenoj industriji. Krajem osamdesetih godina socijalistički sistem je zahvaćen krizom, pa je stalo i sa ekonomskim razvojem opštine. Promena sistema ni do dan danas nije završena zbog nagomilavanja i nerešenosti političkih problema (socijalistički ustrojena Jugoslavija je 1992. godine raspala).

Dve decenije uspona bile su praćene značajnim rezultatima i u društvenim delatnostima: institucionalnim sistemom predškolskog vaspitanja (jaslice, obdaništa, zabavišta) obuhvaćena su sva deca u opštini, a školska deca su takođe pohađala osam razreda osnovne škole na maternjem jeziku. Opština 1965. godine osnuje srednju poljoprivrednu školu koja sve do danas obrazuje srednji kadar za celu Vojvodinu. Vaspitne i obrazovne ustanove su dobijale nove zgrade, savremenu opremu od Horgoša do Adorjana. Međutim, efikasnost obrazovnog sistema je bila usporavana nepromišljenošću neprestanih reformi i reorganizacija. Ostvareni su značajni rezultati i u kulturi: u Horgošu je izgrađen Dom kulture, a u Kanjiži bioskopska sala (kao deo zgrade planiranog kulturnog centra). U svim naseljima opštine rade kulturno-umetnička društva, a koja su u proteklim decenijama postizala lepe rezultate i na regionalnom, pokrajinskom i zemaljskom nivou. Mreža biblioteka opštine funkcioniše pod stručnim upravljanjem od strane Biblioteke "József Attila" (Atila Jožef) u Kanjiži; inače, ova je takođe jedna od ustanova - organizatora tradicionalne kanjiške Kolonije književnika. Kolonija književnika u Kanjiži okuplja već 45 godina na susret pozvane književnike iz Vojvodine, Jugoslavije i inostranstva. Decenijama su imale reginalni značaj pozorišne priredbe u Kanjiži pod nazivom Potiske igre, međutim, u nedostatku pozorišne zgrade, one se već nekoliko godina ne održavaju. Na planu javnog informisanja, opština je bila prisutna u regionalnom nedeljniku "Tiszavidék" (Potisje, 1968-1993), a u novije vreme izdaje dvonedeljnik pod nazivom "Új Kanizsai Újság" (Nove kanjiške novine). Grad, koji inače raspolaže i muzičkom školom, odnedavno je domaćin i muzičkih priredbi - Međunarodnog džez-festivala.

Sportski život opštine ima vekovnu tradiciju: u spomen toga se svake godine održava Atletski i plivački maraton u Kanjiži. Nogomet, gimnastika, atletika, rukomet, odbojka, (maratonsko) trčanje, rvanje, streljaštvo i kajakaštvo - bile su najpopularnije sportske discipline XX veka u kojima je opština dala velik broj izvrsnih takmičara i sportskih radnika.

mgr. Janoš Doboš

Epoha procvata

Borba za slobodu je stvorila osnove za građansku ravnopravnost i epohalnu promenu u privredi: ukinut je Krunski distrikt, kmetovi su postali gazde-zemljoradnici a i Kanjiži je postepeno vraćen izgled gradića. U njenom ataru, pored Adorjana, obrazuje se 1850. godine, na rubu Orompartoka, novo naselje: Kishegyes, po kasnijem uređivanju naziva naselja (1904) Oromhegyes (danas Trešnjevac). Južnozapadno od njega rasejano duž paralelnih duži, salaši kanjiški (oromski). Posle Nagodbe (1867) ubrza se razvoj: na kraju osamdesetih godina Kanjiža ima isti broj kuća koliko je imala 1848. godine, pa je već prugom povezana preko susedne Sente, odnosno Segedina sa udaljenijim krajevima zemlje i sveta. Opština iz sopstvenih sredstava završi izgradnju odbrambenog nasipa duž Tise (1856), odvodnjava i zaštićuje od poplave Veliki rit, te 1870. zajedno sa drugim opštinama iz bivšeg Krunskog distrikta, otkupi javne pašnjake koji pripadaju opštini. Međutim, pašujake nije podelila među posednicima, već ih zadrži pod opštinskim upravljanjem, finansirajući iz njihovih prihoda narasle javne troškove.

U međuvremenu se razvija i naselje u jedinom mogućem pravcu, prema zapadu, na desnoj obali potoka Kereš i pored Velikog rita, na "Tópart"-u (Obala jezera), pored nekadašnjeg jezera Gyékény-tó (\ekenj-to: Rogozno jezero), prateći liniju najviših tačaka prirodnog predela. Tako se stvaraju četiri kvarta grada, koji se u početku, sredinom XIX veka još zovu "desetine": Desetina Kereš, Desetina Topart, Pijačni trg (centar naselja između dve crkve: rimokatoličke i pravoslavne) i Part (Obala) na mestu nekadašnjeg kanjiškog šanca. Između obale Kereša i Toparta u početku su se nalazili vinogradi i bašte, 1850. je ovde izgrađeno 60 kuća, te im je broj u narednih 35 godina utrostručen. Ovo je postalo peti kvart Kanjiže, "Újváros" - Novi grad (njegov naziv je najpre nestao iz pamćenja).

Rašireno, močvarno ušće Kereša dugo je sprečavalo razvijanje naselja prema severu; preko potoka, prostirali su se vinogradi. Drum za Martonoš je presekao ušće Kereša, stoga je ovde izgrađen nasip i most šezdesetih godina. Na južnom delu mosta je stajao spomenik Svetog Jovana podignut 1866. Sedamdesetih godina je započeto parcelisanje i izgradnja i na zemljištu preko Kereša, pored druma za Martonoš, formiranjem poprečnih sokaka; ovo je postalo šesti kvart grada, "Falu" (Selo). Tu je izgrađeno 1872. pristanište grada na Tisi.

Kanjižu je u razvoju pratio Horgoš, naročito u drugoj polovini XIX veka: već je 1863. tu otvorena železnička stanica na pruzi Segedin-Fijume (Rijeka). U užem regionu pored postaje na pruzi Segedin-Temišvar kod Valkanja, ova je bila najbliža železnička stanica. Veza preko železnice nije približavala Horgoša Kanjiži već Segedinu i Subotici; Horgoš je pripadao i prema administrativnoj podeli iz tog doba Segedinu, odnosno županji Csongrád (Čongrad), tamo mu se nalazila i viša vlast, sreski sud, poreski i zemljišnoknjižni ured. Horgoš je prilikom novog naseljavanja izvršenog 1772. godine, dobio geodetski planiranu i izmerenu strukturu naselja, zahvaljujući brižljivosti Kárász Miklósa (Mikloš Karas), koji je izvršio naseljavanje. Ovaj izgled naselja, sa širokim ulicama i prostranim unutrašnjim zemljištima, mogao je da bude samo pokvaren novinama i naseljavanjima u XX veku. Uređenost naselja i odnosi u rasporedu stanovništva bili su bolji nego u Kanjiži: na prekretnici stoleća pet sedmine stanovništva je živelo u Horgošu i samo dve sedmine u okolnim majurima: Budžaku, Malom pesku (Kishomok), Kraljevom bregu (Királyhalom), Öttömösu (Etemeš), Buzogánypuszti (Buzoganj-pusta), Tiszaszentpéteru (Tiszaszentpeter) i Kőrösoldalu (Kerešoldal).

Martonoš, isto kao i Kanjiža, pripadao je Potiskom krunskom distriktu s ove strane Tise do 1848. godine, potom 1870. g. slično drugim opštinama, novcem otkupi svoje prašnjake i 1871. postaje opština u Gornjem Tisinom srezu županije Bács-Bodrog (Bač-Bodrog), a sedište sreza je bilo u Senti. Tako je Martonoš (u početku zajedno sa Kanjižom) pripadao senćanskom srezu blizu sto godina.

Naselje leži u dubljoj okuci Tise; položaj mu je pogodovao u tursko doba (nije se nalazio na putu kojim su se kretali osvajači-pljačkaši), međutim u novije doba, u XIX veku taj isti položaj ga je hendikepirao, jer je bilo udaljeno od druma Senta-Segedin (1882), a prolazio je daleko od centra naselja i železnički krak (1889). Martonoš je tako ostao ostrvo na kopnu, što se ogledalo i u broju populacije: 1860. je imao 4955, a 1890. već samo 3725 stanovnika. Pretežna većina stanovništva se bavi sve do danas zemljoradnjom i stočarstvom. Naselje nije bilo u stanju da se aktivno uključuje u robni promet, zato je na zapadnoj ivici njegovog atara, gde su za to uslovi mnogo bolji, u XX veku formirano novo naselje u čijem imenu je sadržana i njegova uloga: Kispiac (Male Pijace).

Na kraju XIX veka, na prostoru između Segedina i Sente, Kanjiža stupa na čelo razvoja: broj njenih stanovnika se sporo ali bez kolebanja povećava, njena privreda zasnovana na lokalnim prirodnim resursima, razvija se. Broj stanovnika Kanjiže 1850. iznosi 9407, godine 1857. - 11.074, godine 1880. - 13.689, godine 1890. - 15.494 i godine 1900. - 16.532, od toga 16.057 Mađara, 398 Srba, 67 Nemaca i 10 ostalih nacionalnosti.

Na prekretnici stoleća, atar opštine se prostire na 35.819 katastarskih jutara, od toga je oranica 20.615 jutara a javni pašnjak 9.289 jutara. Opština je javni pašnjak vodila na jednom posedovnom listu, tj. javni posed je iznosio 15.266 jutara, uključujući i ritske trščare, bare, golice, puteve i ostala neplodna zemljišta.

Opština 1904. prima naziv "Magyarkanizsa" (Mađarska Kanjiža) koji je ona koristila od 1774, a 1848. joj je i ozakonjen, te isti zadrži i 1908. prilikom dobijanja uređenog veća, i koristi sve do 1920. U godini sticanja ranga grada (1908) dobije grb: u sredini štita sa šiljastim donjim delom stoji mađarski konjanik koji u desnoj ruci drži mač sa vrhom na gore, a u levoj ruci ralo oslonjeno na zemlju, dok se iznad štita nalazi grbna kruna. Grad u ovo vreme raspolaže sa toliko bogatim prihodima od pašarina da od njih može da pokrije sve troškove opštinske uprave, komunalnih poslova, javnog zdravstva i obrazovanja.

Početkom XX veka su za privredni život grada karakteristični: relativno razvijeno prerađivačko zanatstvo, nekoliko manufaktura, te mlinska industrija i proizvodnja građevinskog materijala koje dostižu nivo mehanizovanosti. Broj zanatlija, okupljanih u udruženje, kreće se između 210 i 300 do sredine XX veka. Mlinska industrija je bila zastupljena od XVIII veka vodenicama, vetrenjačama i suvim mlinovima; bilo je vremena kad je na Tisi radilo više od trideset mlinova, na početku XIX veka. Vetrenjače i suvi mlinovi su u XIX veku bili zamenjeni parnim i motornim mlinovima (kruparama) koji su se nalazili u vlasništvu preduzetnika-kapitalista.

Proizvodnja građevinskog materijala se bazira na bogatom sloju lesa, žutoj zemlji koja je već u XVIII veku korišćena za pečenje opeke. Majstora i manufaktura za proizvodnju opeke, bilo je već u XIX veku, ali sa mehanizovanom proizvodnjom se krenulo u 1903. godini kada je jedan od sposobnih preduzetnika u Kanjiži, Grünfeld Hermann (Herman Grinfeld), osnovao deoničko društvo "Prva parna ciglana i crepana u Kanjiži". Time je započeta sve do danas najznačajnija industrijsko-privredna delatnost: proizvodnja građevinskog materijala.

U trgovini je Kanjiža dobila ulogu samo kao centar manjeg rejona: pod njenim uticajem se nalazi Martonoš, predeo salaša i Turska Kanjiža (danas: Novi Kneževac) na drugoj obali Tise. Od pojedinih ogranaka trgovine relativno je bila razvijena trgovina žitaricama i stokom. Turska Kanjiža je uključena u kanjiški rejon robnog prometa naročito posle 1886. godine, pošto su Kanjižani postavili pontonski most kupljen od Segedina. Robni promet se postepeno povećavao na zemaljskim vašarima i nedeljnim pijacama opština, te su se na prekretnici stoleća u ove tri opštine otvorile, pored radionica zanatlija, i trgovine kolonijalnom, drvenom, tekstilnom, metalnom i mešovitom robom.

Bogat razvoj je bio potpomognut i od kreditnih zavoda. Prvi u redu takvih poduhvata zvao se "Staro- i turskokanjiška štedionica", a osnovana je 1869. godine. Ovu je sledila 1884. "Starokanjiška samopomagajuća zadruga". Međutim, kreditne mogućnosti su bile dosta skučene, u poljoprivredi se mehanizacija ograničavala samo na vršidbu, dok je prerađivačka industrija bila zastupljena sa nekoliko manjih mlinova. Proizvodnja opeke i crepa, pilana zasnovana na borovini splavarenoj po Morišu, zahtevale su nešto više radne snage samo u letnjem periodu. Industrija nije bila u stanju da zaposli višak agrarnog stanovništva: deo njih je životario na zemljanim radovima na strani (čuveni su bili kanjiški kubikaši po svojoj radnoj snazi), dok su se drugi iselili na prekretnici stoleća u Novi svet, Severnu i Južnu Ameriku.

U društvenom životu grada u drugoj polovini XIX veka vodeću ulogu igraju gazde-zemljoposednici, malobrojna inteligencija i imućni preudzetnici, trgovci, zanatlije. Njihovi predstavnici su ulazili u opštinsku skupštinu po pravu viriliteta (plaćali su najviše poreza u opštini), a imali su odlučujući uticaj i u mesnim organizacijama zemaljskih političkih stranaka i u društvenim udruženjima. Veleposednici su se udružili u "Gazdakör" (Kolo gazdi), intelektualci su posećivali Kasinu, a zantlije Udruženje zanatlija. Društvenim raslojavanjem po nacionalnoj, rasnoj i verskoj osnovi je stvoren šarolik mozaik: konfesionalne škole, nacionalni čitalački kružoci, sindikati, momačke družine, udruženja za udaju devojaka i vatrogasna društva. Prva glumačka družina je osnovana 1845. godine, Dobrovoljno vatrogasno društvo 1889., a mesna sindikalna podružnica zemljanih radnika 1897. Na kraju stoleća pokrenuti su prvi lokalni listovi, za imućnije je 1895. izgrađen "Vigadó" (Veselište) u Narodnom parku, a za golje Sirotište 1900. godine.

Početkom XX veka Kanjiža ponovo stiče status grada sa uređenim većem i 1908. opet dobije jednom već stečen, grb grada. Tada je izgrađena Gradska kuća koja i danas služi kao sedište gradske uprave (1911) i katolička crkva Svetog Pavla (1912). U blizini grada je otkrivena lekovita voda i uskoro se izgradi (1913) u Narodnom parku banja koja je do danas razvijena u Centar za rehabilitaciju i rekreaciju. Veleposednik Tóth József (Jožef Tot) na svom imanju podiže crkvu i oko crkve naseljava selo (1905.) koje po njemu dobije naziv TÓTHFALU (Totovo Selo). Svetski rat preseče poletnu urbanizaciju, grad izgubi pet stotine ljudi i trijanonskim mirom menja državu: pripada Jugoslaviji.

mgr. Janoš Doboš

Adorjan

Adorjan je jedan od najstarijih naselja cele Bačke koje se po najnovijim istraživanjima spominje već 1198. godine u jednom pisanom dokumentu pod nazivom Adryan u Bodroškoj županiji Pores Tise. Prema tome je prošle godine imao 800. godišnjicu. Ovo naselje se sastojalo u srednjem veku od dva sela: od Gornjeg i Donjeg Adorjana. Iz 1271. godine imao još jednu povelju, a iz 1331. godine i detaljan opis granice poseda. 1406. godine Adorjan dobija dozvolu za održavanje nedeljnih pijaca. U ovo vreme je imao i više manastira (Sveti Martin, Sveti Đorđe i Sveti Nikola i manastir Bogorodice).

Početkom turske vladavine se stanovništvo razbežalo, ali za kratko vreme je ponovo nastanjeno. Kasnije opustošeni hatar sela je priključen Kanjiži.

Sadašnje selo je staro oko sto pedeset godina. Kanjiška crkvena uprava je 1858. godine podigla malu crkvu u blizini Tise, gde je već bilo koncentrisano oko 60 kuća. Oko crkve su se formirale ulice koje se od centralnog trga razilaze prema zapadu, jugu i istoku. 1884. godine već ima osam ulica. U ovom veku je još izgrađeno više ulica, najkasnije ulica Aranj Janoša.

Adorjan je agrarno seli Stanovništvo se bavi gajenjem duvana, paprike, žitarica. U celoj Vojvodini je dobro poznat adorjanski duvan. Aktivno stanovništvo se većinom bavi sa zemljoradnjom ili je zaposleno u Kanjiži, Senti itd. Selo ima mesnu zajednicu, školu do 4 razreda osnovne škole.

dr Pap Đerđ

Doline

Doline leže na najudaljijenom mestu od matičnog grada, Kanjiže. Formirala se gusta mreža salaša već u prošlom veku, a kasnije je izgrađena i železnička pruga i mala stanica, škola i čarda. Od 1948. godine se vodi kao samostalno naselje. Prirodni uslovi poljoprivrede su veoma povoljni, i mehanizacija je na visokom nivou.

dr Pap Đerđ

Horgoš

Horgoš je najsevernije naselje Vojvodine. Ova okolina je bogata arheološkim nalazima. Oko devetnaest arheoloških lokaliteta svedoče o tome da je prostor bio naseljen od praistorijskih vremena. Ova iskopavanja govore o prisustvu kereške, vinčanske, bodrogkeresturske, tisapolgarske kulture. Živeli su na ovom prostoru Kelti, Skiti, Huni, Avarai, Kumani, Sloveni, Mađari itd. Verovatno zbog ovog značaja je velik broj zemljanih utvrđenja. Poznati lokaliteti su Kamaraš, Budžak, Sičhalom, Kelapoš itd.

Prvi pisani trag o postojanju naselja nalazimo već u 11. veku, o osnivanju benediktanskog samostana Garam. Tu se nalazilo i jedno ribarsko naselje Horgoš, a često se spominje i selo Sentpeter.Od prvih decenija 13. veka su bili nastanjeni na ovoj teritoriji Kumani koji su dobili veliku autonomiju od kralja Bele IV. Granica ove autonomne teritorije je vodila preko današnjeg Horgoša. O tome svedoče i današnji topografski nazivi: Kunto, Kis-Kunto, Kunhalom itd.
Najznačajnije otkriće iz ovih vremena je jedna mala crkva i nekoliko grobnica iz vremena tatarske najezde kod Malohorgoškog majura. To ukazuje na postojanje samostalnog naselja kod današnjeg Templomdomba (Crkvena humka).

Naziv Horgoša se ponovo spominje u pisanim dokumentima 1640. godine. Ove godine je jedan mađarski plemić dobio i ovu pustaru sa pravom uživanja prihoda. Sam naziv Horgoš znači da je nešto kukastog oblika i verovatno je u vezi sa jednom jezerom koje je bilo u današnjem Horgoškom ritu i zvalo se Horgas-tó (Kukasto jezero).
U turskom razdoblju je Horgoš bio deo segedinskog hatara. Posle senćanske bitke organizuje se Potiska vojna granica a Sentpeter i Horgoš kao pustare pripadaju raznim vojnim sančevima.

Posle rasformiranja Vojne granice ove pustare je kupio segedinski beležnik Karas Mikloš 1746. godine i odmah - nakon kupovine je započeo naseljavanje imanja, na početku samo stihijski a kasnije po planu. Ovi kolonisti su prvo nastanjeni u majurima Budžak, Vermeš, Roža. Današnje naselje u užem smislu je nastalo planskom akcijom 1772. godine. Onda se nastanilo oko 120 porodica iz raznih krajeva Mađarske. U kasnijim decenijama u selo se nastanilo još 1000 stanovnika. Godine 1820. je izgrađeno sedam ulica koje čine istorijsko jezgro Horgoša.

U periodu obnove mađarskih županija Horgoš je postao deo Čongradske županije, a ponekad je bio i centar županijske uprave kada su članovi porodice Karas postali župani ili podžupani.
U drugoj polovini 18. veka i u 19. veku jača se putnički promet i u ovom kraju. Uveden je redovni poštanski (diližanski) saobraćaj i sa dodirom Horgoša koja je bila važna raskrsnica.

Glavno zanimanje Horgošana u 19. veku je zemljoradnja, stočarstvo i delom narodna radinost. Višak proizvoda nose se na subotičku, segedinsku pijacu a počinje da se razvija i zanatstvo: krojači, bačvari, kovači, kožari i čizmari 1837. godine osnivaju svoje cehove. Godine 1845. već postoji i škola.

Horgoš je do 1919. godine pripadao Čongradskoj županiji, okrugu Kiškundorožma a sreski sud mu se nalazio u Segedinu, a i katastar i poreska uprava. Na početku ovog veka selo leži na 18.539 kat. jutara, a broj stanovnika je 7.275.
Prvi svetski rat i političke promene su imale i pozitivne i negativne posledice u razvoju naselja. Agrarna reforma je obuhvatila i porodicu Karas, Rek, Vermeš. Ove konfiskovane zemlje su dobili novi doseljenici južno-slovenskog porekla koji su došli iz Mađarske, Rumunije, 150 porodice optanata, kolonisti iz Đale i Krstura i oko 20 porodica dobrovoljaca.

Društveni i ekonomski razvoj Horgoša posle 1945. godine se odvijao bržim tempom. Formirane su zadruge, osnovana su poljoprivredna dobra. Pre toga u selu nije bila zastupljena industrija, mada je Horgoš bio poznat u celom svetu kao proizvođač začinske paprike – najčuvenija je segedinska pa posle horgoška paprika, ali njena porizvodnja se odvijala na manufakturni način kod 4–5 privatnih vlasnika mlina za papriku. Industralizacija počinje 1950-tih 1960-tih godina, osnivanjem Vitamina i drugih preduzeća, kao što je Iglo.
Horgoš je danas jedan od lokalnih centara Opštine. Upravne funkcije su zastupljene mesnom kancelarijom i mesnom zajednicom. U naselju radi kompletna osmogodišnja škola sa mađarskim i srpskim nastavnim jezikom i postoji KUD „Bratstvo”.

Razvijena je maloprodajna trgovinska veza sa robnom kućom, salonom nameštaja, otvorenom tržnicom i vašarištem.
Saobraćajna funkcija i danas je veoma značajna – raskrsnica je lokalnih i regionalnih puteva i železničkih linija a horgoški drumski granični prelaz je jedan od naprometnijih izlaza u svet.

Kulturna i folklorna baština Horgoša je bila poznata već u prošlom veku. O ljudima sela je napisao jednu novelu poznati mađarski pisac, Koloman Miksat, a saradnik Đulai Pala i Aranj Lasloa, Benedek Čaplar je sakupljao tekstove božićnih igara. Godine 1906. se u Kamarašu boravio i poznati kompozitor Bela Bertok i sakupljao je narodne pesme zajedno sa Balaž Belom. Ova istraživanja je nastavio etnolog Lajoš Kiš.

dr Pap Đerđ

www.horgos.rs

Kanjiža

Naziv Kanjiže je verovatno slovenskog porekla i može se izvoditi iz reči knez, kneževa, ali ne zna se šta je prvobitno označavao, neku vodu, na primer potok, ili neki posed, eventualno sedište kneza, župana. Od reči knez potiče i Kenesna, Canisa, Kenese, Kanisa, Kanjiža.

Po arheološkim nalazima na priobalskom uzvišenju pored Tise, u okolini današnjeg Ribarskog trga postoje tragovi naseobine počev od bronzanog doba. Formiranje naselja može se objašnjavati blizinom i bogatsvom reke Tise, prelaza preko reke i raskrsnicom zapadnih, južnih i severnih puteva.

Na osvom mestu je za vreme Rimljana i seobe naroda stvoreno stražarsko mesto i izgrađeno jedno zemaljsko utvrđenje - Feldvar kod ušća potoka Kaniša, kasnijeg Kereša.
Govoreći o dolasku Mađara u Karpatski bazen, hroničar ugarskog kralja Bele III, Anonimus (Bezimeni) tvrdi da su 896. godine kod Kanjiže prelazile vojskovođe Zuard, Kadoča i Bajta da bi osvojili teritorije preko Tise.

Po srednjovekovnim poveljama Kanjiža je bio kraljevski posed, a 1093. godine je pripadao opatiji u Panonhalmi, zajedno sa ribnjakom Mirot, a na mestu današnjeg Budžaka je postojalo drugo naselje pod imenom Satmar, u vlasništvu mitrovačke opatije.
Uoči tatarske najezde - po podacima popisa iz 1240. godine Kanjiža je imala 27 porodičnih zajednica, tj. domaćinstva, odnosno oko 135 stanovnika, po zanimanju su bili kmetovi konjanici, ribari i tovarnici robe itd.

U doba tatarske i turske najezde Kanjiža je bila uništena i opustošena, umesto naselja izvori spominju samo zemljano utvrđenje Feudvar (Földvár). Za vreme senćanske bitke je okolinu Kanjiže obilazio austrijski general Marsilji i izradio kartu utvrđenja Feldvar. To se vidi na spomen-ploči na Ribarskom trgu.

Nakon turske najezde Kanjiža je postala deo Potiske vojne granice kao utvrđeni šanac, a posle razvojačenja vojne granice formiran je Potiski komorski okrug, 1751. godine. Tom prilikom Kanjižu napušta srpsko stanovništvo, preseljavaju se u Banat, pa čak i u Rusiju. Umesto njih Mađarska komora od 1753. godine useljava Mađare iz severnih županija Mađarske, čiji status se izjednačava sa prevom Srba, 1773. godine. Kanjiža i Bačka su postale deo Bač-bodroške županije, naselje dobija titulu palanke i pravo ubiranja skelarine.

Sledećih 150 godina u razvoju grada znače veliki napredak: intenzivirala se poljoprivredna proizvodnja, naseljavaju se pustare u okviru kanjiške uprave kao što su Adorjan, teritorija današnjeg Trešnjevca, Oroma, Dolina, Totovog Sela pojavom rasutih, pa i koncentrisanih salaša. Grad dobija privilegije održavanja godišnjih sajmova i pijaca (četvrtkom) od Marije Terezije, pojavljuju se razni zanati i esnafi već u 18. veku, pa čak i počeci industrije.
U razvoju naselja dolazi do prekida za vreme mađarske građanske revolucije. Tokom 1849. godine Kanjiža je dva puta spaljena i opustošena, ostalo je samo oko 110 kuća. U drugoj polovini 19. veka grad je ponovo izgrađen. Formiraju se kvartovi: Kereš, Centar, Tisina obala (Tisza part), Topart, a kasnije Ujvaroš i na kraju Falu, sadašnji 1. kvart preko Kereša.

U društvenom životu grada 19. veka vodeću ulogu imaju zemljoposednici, bogati preduzetnici, trgovci i zanatlije. Obrazuje se Udruženje zemljoposednika „Gazdaker”, Kasina, Udruženje zanatlija, javljaju se čitalački kružoci, sindikati, izgrađen je Vigado i Narodni park (Népkert). Osnovani su parni mlinovi, prva parna ciglana i crepana (osnovao je Herman Grinfeld 1903. godine), opeke i crepa, pilana i ovako se zaposlio i višak agrarnog stanovništva. Već u ovo vreme je bilo značajno i kanjiško građevinarstvo. Naši zidari, tesari, kubikaši su radili u celoj srednjoj Evropi.

Prve decenije 20. veka su donele još veći, dinamičniji razvoj, 1908. godine Kanjiža stiče status grada sa uređenim većem, izgrađena je 1912. godine nova gradska kuća, lekovita banja, nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled.
Prvi svetski rat je doneo burne promene u životu Kanjiže. Na teritoriji nekadašnje gradske javne pašnjake je naseljavano slovensko stanovništvo, i osnovana su naselja Velebit i kasnije Vojvoda Zimonjić, stvaraju se i druga naselja, a burne promene se javljaju i za vreme 2. svetskog rata, ali privredna i demografska struktura grada je uglavnom ostaje nepromenjena sve do šesdesetih godina, a onda počinje ekonomski uspon i u poljoprivredi, i u industriji. Počinje eksploatacija nafte, modernizacija puteva, izgrađuje se novi most na Tisi, ukida se nažlaost železnički saobraćaj i prema Senti i prema Subotici. Nakon poplave Tise 1970. godine izgrađen i novi nasip i Kanjiža je dobila novo stambeno područje refulacijom ušća Kereša.

Znatno se razvija građevinska industrija, proizvodnja građevinskog materijala, metalna industrija, proizvodnja izolacionog materijala. Izgradilo se novi rekreacioni centar sa lekovitom banjom, stvarali su se i uslovi intenzivne poljoprivrede, i stočarstva.
U Kanjiži uvek je bila posvećena velika pažnja i školstvu i kulturi. U našem gradu je osnovano jedno od prvih zabavišta u Vojvodini, uvek je bila mreža osnovnih škola, već 1880-tih godina je radila šegrtska škola, a 1965. godine je osnovana i Srednja poljoprivredna škola. Kanjiža je imala i pozorište već u 1840-tih godina. Grad ima biblioteku, kulturno-obrazovnu ustanovu „Cnesa”, kulturno-umetnička društva, muzičku školu, a sad se gradi i novo pozorište tj. pozornica, s druge strane veoma uspešne sportske i rekreacione klubove.

Značajne i čuvene su i razne kanjiške manifestacije: Kolonija književnika koja ima tradiciju od 47 godina, dani džeza, Atletski i plivački maraton, razvijeno je i javno informisanje lokalnog značaja. Imamo nedeljnik Új Kanizsai Újság, časopis Orbis i kablovsku televiziju.

U Kanjiži je rođen Besedeš Jožef čuveni hidrolog, Dušan Dimitrijević pisac i predsednik Matice srpske, pisac Tobijaš Ninčić, nazvani Ozorai Arpad, pisac Kanizsai (Čuka) Ferenc, pesnici i pisci Konc Ištvan, Tolnai Oto, slikar Dobo Tihamer i drugi značajni naučnici i umetnici.

dr Pap Đerđ

Male Pijace

Male Pijace – uzalud bismo ovaj naziv tražili čak i najboljim geografskim kartama izdatim pre 1935. godine, iako ima izvrstan položaj: plodno ostrvo u zagrljaju Telečke visoravni (ovde je zovu: Orompart), nekada čuvenog Kiriša i neplodnog Jaraša, na susretu peskovitog zemljišta sa crnicom, brežuljaka sa pašnjacima i ovih sa ritovima – Severna Bačka u minijaturi. Kiriška Pijaca (Körös-piac), a od 1938. konačno Male Pijace (Kispiac) je zakasneli naslednik prastarih naselja, čija se istorija gubi u krvavim olujama daleke prošlosti, na koje ukazuju samo pojedini nazivi ili po koji stari grob (najznačajnije nalazište je otkriveno kraj Kiriša 1964. godine – iz dobe seobe naroda) svedoči o prisustvu čoveka od davnina.
U srednjem veku na ovom raznolikom tlu nalaze se dva sela. Prvo – 1333. – Pusta Ighaz (Puszta-Egyház) koje i nakon više decenijske turske vladavine, 1590. godine još uvek ima 22 oporezovanih kuća (kada na primer Senta ima samo 8). Nešto kasnije se javlja „Vastorok” ili „Vastorka”, a potom – vekovima samo pustoš, sa po kojim zalutalim imenom, koja predanje deformiše, ali se lako mmože pratiti: Puczai Puszta, Pucsut, Pucs, ili Stara Torina – Salatornja. Biografija drugog starog naziva se takođe lako prati: Ostorak – Ostora – Ostorka – Ustorka, a „objašnjenje” se sâ mo nudi narodnoj etimologiji: toliko je daleko od svega, kao vrh biča (mađarski: ostor).

U međuvremenu je istorija izmenila status ovog kraja: prestaje turska vladavina, a celo ovo područje se orijentiše prema graničarskom Martonošu i dugi niz godina – sve do nedavnina – deli njegovu sudbinu u dobru i zlu.

Pored srpskih graničarskih porodica koje uživaju određene beneficije – a neki od njih (Eremićevi, Đurišićevi) postaju plemići i steknu posede i kraj Kiriša – sredinom XVII. veka naseljavaju se mađarski kolonisti koji rade kao nadničari na imanjima posednika. Grade se salaši, formira se za ovo područje karakterističan salaški region i razvija se tipičan način življenja: leti na salašu, zimi u selu.
Opustošeni kraj se dakle ponovo naseljava: kraj starih ruševina, ili čak od njihovih ostataka, na njihovom mestu dižu se nove zgrade u koje se useljavaju siromašni salašari. Neki od njih stiču male posede, na njima podižu svoje domove.

No, bez obzira na tužbe, kraj koji se označava nazivima: Martonoški salaši, Kiriš, Oštorak, Stara Torina ili Szalatornya, i dalje se naseljava. Godine 1874. gradi se prva škola (na Subotičkom putu), čuvena čarda, u koju zalaze i „bećari” i kraj puteljaka se formiraju nizovi salaša, sa tendencijom koncentracije u naselje.

Krajem XIX. i početkom XX. veka, paralelno sa razvojem robne proizvodnje i dinamičnijim razvojem saobraćaja, dolazi do izražaja pogodan položaj današnjih Malih Pijaca za razmenu robnih viškova okolnih područja koja su se specijalizovala za proizvodnju određenih kultura: žito, kukuruz, vino, voće, stoke i stočnih proizvoda. Ovde se održavaju ogromne pijace koje podjednako posećuju Subotičani, Horgošani, Kanjižani, Oromčani, kasnije i Velebićani, Trešnjevčani, pa čak i Čantavirci. Lokacija pijaca se menja zavisno od materijalnog uticaja pojedinog trgovca ili gostioničara (Ilija, Vereš, Kenjereš, Goldštejn) na opštinske očeve u Martonošu, pa se – zavisno od toga u čijem je regionu, menja i naziv pijace: Goldštejnova, Ilijina itd. ali ostaje činjenica velikih i malih čuvenih pijaca.

Razvoj jedne privredne grane utiče i na druge: podstiče njihov razvoj. Tako se u selu razvija vinogradarstvo, ratarstvo, stočarstvo, ribolov na Kirišu, čija je plitka, ali plahovita voda okretala ogromne točkove sedam vodenica (nazvanih „potyogók”). Domaća radinost, a posebno korparstvo – nasleđeno iz Martonoša – je takođe u punom cvatu. Blizina okolnih naselja je međutim – pored očite koristi – prouzrokovala da se selo nikako nije moglo osamostaliti.
Zaostalost, položaj „bogu iza leđa” nestaje tek pedesetih – šezdesetih godina, zahvaljujući elektrifikaciji, priključnom putu, razvoju školske mreže, amaterske kulturne delatnosti, izgradnji doma zdravlja i doma kulture, jačanju društvenog sektora u poljoprivredi (PK „Bačka” Horgoš). Sve ovo ubedljivo govori o perspektivama kako naselja, tako i njegovih oko 3.800 stanovnika, koji – verno čuvajući svoje tradicije, znaju se otvoriti prema novom, zaslužujući time položaj pažnju i simpatije.

dr Pap Đerđ

www.kispiac.rs

Mali Pesak

Mali Pesak je mlado naselje. Nastalo je 70–80-tih godina prošlog veka. 1881. godine je postojalo samo osam ušorenih kuća duž polskog puta kroz pešćanu površinu. Postanak naselja je vezan prodajom isparcelisanog zemljišta bezzemljašima i dobrim položajem u lokalnom saobraćaju. Jezgro današnjeg naselja se nalazi na starom kolskom putu Subotica–Kanjiža na kojem se u prošlom veku neposredno odvijao saobraćaj između Martonoša i Subotice. Ovaj put je imao još veću ulogu u 18. veku kada je povezao vojni šanac Martonoša, Kanjiže i Subotice. Od ovog puta se odvaja dva lokalna puta. Jedan vodi do nekadašnjeg velikog Stočnog pašnjaka a drugi do najudaljenijih delova martonoškog hatara. Na ovoj raskrsnici puteva nalazila se čarda i odmaralište i salaš plemićke porodice Eremić iz Martonoša. Današnje naselje ima četiri ulice i više grupa rasutih salaša. Na ovom području postoje dve pedološke granice: na zapadu između žutog i crnog peska, a na istoku između žutog peska i livadske crnice. U okolini sela ima i dve humke: Velika humka i Dupla humka koje su bile podignute za označavanje granice feudalnih poseda.Drugi naziv sela je Nesir (Neszür) što je u vezi sa vinogradima i vinogradarstvom što je značajna poljoprivredna grana.

dr Pap Đerđ

Martonoš

Martonoš u pisanim dokumentima se prvi put spominje 1237. godine, u vezi sa jednim manastirom po imenu Mortinus koji je nakon tatarske6_tn.jpg (18900 bytes) najezde obnovljen. Prilikom obilaska jednog vlastelinskog poseda 1335. godine se spominju plemići iz Martonoša, na primer Bekuš, sin Lerinca od Martonoša i Pesćenji Ištvan de Martonoš.

Po ovim izvorima posad Martonoša se graničio sa selima Ludašeđhaz, Đekenjto, Pustaeđhaz (Današnja Stara Torina).
Dolaskom Turaka naziv sela se opet spominje, na primer u junačkim pesmama poznatog mađarskog pesnika-kroničara Tinodi Lantoš Šebešćena. Martonoš se u ovo vreme više puta stradao, ali je uvek obnovljeno. Mađarska vojska je pobedila Turake 1552. godine, već 1554. godine međutim bilo je pod turskom vlašću sa tri poreskog obveznika do godine 1569. je broj stanovnika naglo povećao. Poznati turski putopisac Evlija Čelebi ovako piše o mestu: „Tvrđava Martonoša, nazvana po nekadašnjem graditelju je drevno mesto, naši su ga zauzeli 1554. godine. Ima jednog zapovednika i 15 vojnika. Tvrđava je mala i nalazi se pored Tise. Naselje ima 150 mađarskih kuća i jednu crkvu”.

Oktobra 1686. godine Martonoš je oslobođen od turske vlasti, i utvrđenje je ulazilo u sastav Potiske vojne granice i dao je 50 pešaka i 25 konjanika a imao je oko 300 oporezovanih pojedinaca. Za vreme Rakocijeve bune je bilo više puta spaljeno. Oko 1750. godine je počelo doseljavanje mađarskog stanovništva koje je naredbom Marije Terezije od 1774. godine izjednačeno sa satarosedelačkim srpskom stanovništvom. Starešine šanca su dobili od carice plemstvo (Egrešići, Đurišići i Eremići) i 60 jutara zemlje.

Godine 1771. Martonoš je imao 206 kuća, a po popisu iz 1784. godine naselju pripadaju sledeće pustare: Gornji i Donji Puč, Gorni Oštorak, a veličina hatara je 17.848 kat. jutara.
Na kraju 1870. godine se Martonoš potpuno oslobodio otkupom od svih urbanijalnih obaveza zajedno sa krunskom okrugom što je omogućilo intenzivnije naseljavanje, povećanje broja salaša.

Martonoš je nekada imao veoma povoljan položaj jer se nalazio pored Tise, ali usled promene rečnog korita je ovaj položaj izgubio. Ima železničku stanicu, autobusku vezu, na Tisi je nekada saobraćala i skela prema Krsturu, ali je posle izgradnje kanjiškog mosta izgubila značaj.

Martonoš je danas seosko naselje. Većina stanovnika se bavi zemljoradnjom, povrtarstvom, gajenjem paprike, luka, krompira. I stočarstvo je dobro razvijeno. Zanatstvo ima dugu tradiciju, cehovi su osnovani već 1826. godine. Čuvene su martonoške korparske radionice, sušionice paprike. Selo ima osnovnu školu, zdravstvenu stanicu i kulturno društvo. Mesnu upravu čini mesna kancelarija i mesna zajednica.
O poreklu naziva Martonoš nema pouzdanih podataka. Po mišljenju nekadašnjeg beležnika sela Kovač Ištvana, izloženom 1864. godine na ovom mestu je živeo jedan ribar po imenu Márton (Martin) na „zlatnom bregu” to jest na onom usvišenju, bregu na kojem se nalazi i današnje selo. Verovatnije je da je ime u vezi sa manastirom Svetog Martina (Szent Márton), ili strmom obalom Tise kod sela koja se na mađarskom jeziku zove „mart”.

dr Pap Đerđ

Novo Selo

Novo Selo je najmlađe naselje kanjiške opštine. Nastalo je na prostoru nekadašnjih velikih imanja (Batini, Šotijevi, Dukaijevi salaši). Na ovom mestu se posle 1945 godine formiralo Poljoprivredno dobro koje je danas u okviru Agroindustrijskog kombinata. Pored ovog poljoprivrednog dobra je nastalo malo naselje za potrebe poljoprivrednih radnika.

dr Pap Đerđ

Orom

Orom je 1889. godine postao samostalno naselje. U formiranju sela presudni uticaj su imali železnička stanica, raskrsnica raznih puteva i osnovna škola. Železnička stanica je postavljena na mesto gde kolski put Kanjiža–Čantavir–Topola prelazi preko pruge i tu se stvorio naseobinsko jezgro. Pored škole su građeni mlinovi, trgovine, krčma itd. Izmerene i podeljene su parcele za građevinsko zemljište i tako se od grupa salaša formiralo selo zatvorenijeg tipa.

Orom se nalazi najudaljenije od Tise. Najbolje saobraćajne veze ima sa Suboticom a i sa Sentom, a najslabije su veze sa sedištem opštine. Od aktivnog stanovništva sa oko 80% bavi se poljoprivredom. Najjače stočarske grane su svinjarstvo i govedarstvo. Selo ima osnovnu školu, mesnu zajednicu, zemljoradničku zadrugu i kulturno društvo.

dr Pap Đerđ

www.orom.org.rs

Totovo Selo

Postanak naselja – i sam naziv svedoči o tome – je vezan za ime zemljoposednika Tot Jožefa koji je u blizini svog salaša isparcelisao oranice i prodao, delom podelio svojim nadničarima i bezemljašima. Kasnije, 1905. godine je izgrađena crkva, a u drugoj deceniji našeg veka sagrađena je i škola i žandarmenijska stanica, otvorena je i trgovinska radnja mešovite robe. Na takav način se iskristalisalo istorijsko jezgro današnjeg sela na raskrsnici više poljskih puteva.

Naselje je postalo samostalna administrativna jedinica posle reorganizacije kanjiškog hatara 1948. godine. U ovo vreme se broj stanovnika i povećao napuštanjem i srušenjem salaša, ali u poslednje dve decenije se naglo smanjuje populacija jer školovana i kvalifikovana omladina odlazi u Kanjižu, Suboticu. U 90-tih godina se javljaju pozitivne promene i u administrativnom i u ekonomskom smislu. Totovo Selo je postalo samostalna mesna zajednica, dobilo je poštu a nestala je i saobraćajna izolovanost naselja uspostavljenjem autobuskih veza prema Kanjiži i Subotici. Izgrađen je jedan mlin a i naftno polje je pozitivno uticalo na ekonomski razvoj i mogućnosti zapošljavanja. U kulturnom pogledu je najznačajnija štamparija i izdavalačka kuća Grafička radnja „Logos” u okviru parohije crkve „Svetog Josipa”.
Prirodna sredina sela je jednolična, ali lepa. U okolini naselja nadmorske visine zaravni kreću se oko 102 m pa je teritorija izrazito ravna, mada ima i nekoliko većih humki. Ova prirodna sredina stvara povoljne uslove za poljoprivredu. Totovo Selo je danas napredno stočarsko-ratarsko naselje. Stočarstvo je savremeno organizovano po zahtevima intenzivnog stočarenja. Najjače zastupljene ratarske kulture su pšenica, kukuruz, šećerna repa, suncokret. Ratarska gazdinstva su dobro opremljena i mehanizacijom.

dr Pap Đerđ

www.tothfalu.com

Trešnjevac

Okolina današnjeg Trešnjevca je bila nastanjena i u preistorijsko doba, za vreme neolita. O tome svedoči arheološki materijal u blizini Osnovne škole. Prvi pisani dokumenti o srednjovekovnom naselju potiču iz 1271. godine pod nazivom Feel-ADRIAN, Gornji Adorjan gde su postojali i manastiri. Na osnovu tih podataka je pisao poznati istoričar Dudaš Đula da Felše Adrian mogao biti jedino na mestu današnjeg Teteheđeša (raniji naziv Trešnjevca).

Današnje naselje se razvilo sredinom prošlog veka, kolonizacijom uzgajivača duvana i pastira. Jedan maloposednik po imenu Šipoš je prodao svoje zemljište i vinograd od 6 lanaca za građevinsko zemljište. Tako su se nastanili siromašni ljudi na isparcelisano zemljište bez ikakve pravne osnove, i 1857. godine u naselju je živelo već 437 stanovnika. Veleposednici, naročito beležnik Husak su hteli uništiti ovo Šipošovo selo, ili Zakofelde (Zakićevo zemljište) jer su se bojali da će izgubiti pašnjake i jeftinu radnu snagu.

Gradsko veće Kanjiže se na kraju pomirilo sa situacijom i 1857. godine su već dobili i prvog učitelja, Janoša Kalmana. U sledećim decenijama otvorene su zanatske radnje, mlin, bušeni su arteški bunari, podignuta je žandarmerijska stanica, škola i crkva 1908. godine.

Tako se oformilo funkcionalno jezgro naselja. Odavde su ulice rasle prema starom Senćanskom putu, duž puteva za Velebit u podnožju zaravni, pored puta za adorjansku železničku stanicu.
Raniji nazivi naselja su: Šipošfalva, Zakofelđe, Teteheđeš, Uzunovićevo.
Vodeća ekonomska grana sela na nadmorskoj visini od 102 m je poljoprivreda. U selu postoji i zemljoradnička zadruga a oko 40% seljačkih gazdinstva je u veličinskoj kategoriji 1–3 ha, dok broj gazdinstva sa manje od jednog hektara iznosi oko 25%. Najraširenije kulture su žitarice, industrijske biljke i neke povrtarske grane.
Stočarstvo je jako razvijeno. Najrazvijenije je govedarstvo i svinjarstvo pa i ovčarstvo.

Kulturna baština stanovništva je jako bogata i raznovrsna. Sve ove tradicije verno čuva Kulturno-umetničko društvo „Petefi Šandor” koje svake godine organizuje susret „Bogata grana” (Gazdag Ág) za očuvanje i prezentaciju folklora cele opštine Kanjiže.

dr Pap Đerđ

Velebit

Velebit se nalazi na obodu lesne zaravni na nadmorskoj visini od 106 m, s glavnim putem je povezan putem preko Zimonića.
Današnji Velebit je mlado, plansko osnovano naselje sa pravilnom uličnom mrežom. Na području današnjeg sela nađeni su tragovi drevnih civilizacija, kultura (Bakreno, bronzano doba). Naselje se formiralo posle 1. svetskog rata za potrebe kolonizovanog stanovništva. Na njihovo poreklo ukazuje i naziv naselja. Za vreme 2. svetskog rata bilo je doseljeno i mađarsko stanovništvo do 1944. godine.
U ekonomskom životu sela je od najvećeg značaja Ribarsko gazdinstvo Kapetanski rit.

dr Pap Đerđ

Vojvoda Zimonjić

Zimonjić se nalazi na dodiru lesne terase i Kanjiškog rita, 5 km od Kanjiže. Osnovan je između 1921. i 1926. godine kao plansko naselje u blizini važnih kolskih puteva, nekadašnje kanjiške čarde i železničke pruge. Ima nekoliko ulica. Glavni pravac ovih ulica je paralelan sa glavnim putem. Zimonjić se poljavljuje kao samostalno naselje 1948. godine. Stanovništvo se bavi sa zemljoradnjom ili je zaposleno u kanjiškim preduzećima.

dr Pap Đerđ