Niste prijavili! Prijavite se ili Registracija.

Раздобље после турака

U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár [mađ. "Zemljano utvrđenje"] (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).

U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár Šmađ. "Zemljano utvrđenje"Ć (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).

Početkom XVIII veka, Turci su potisnuti i sa leve (banatske) strane Tise, reka prestaje da bude granica, stoga se 1741. ukine vojna krajina, a 1751. ona ulazi u sastav civilne strukture države. Da bi i dalje mogli da uživaju privilegije, deo graničara se odselio, a manje njih je ostalo ovde: tada su graničari dobili zemljišta, a njihovi oficiri plemićke titule; za zaštitu kolektivnih prava, obrazovali su privilegizovani Krunski distrikt s ove strane Tise kojim su bili obuhvaćeni i Martonoš i Kanjiža. Međutim, sam Distrikt je postao deo županije Bač-Bodrog (Bács-Bodrog), a Stara Kanjiža dobija titulu palanke i pravo ubiranja skelarine. Da bi nadomestila odseljene srpske graničare, Mađarska komora opet naseljava Mađare iz severnijih županija u potiska mesta, tako 1753. u Kanjižu, 1771. u Martonoš, te 1772. vlastelin Mikloš Karas (Kárász Miklós) i u Horgoš. Pravni status useljenih Mađara se 1774. izjednačava sa statusom Srba; od toga je Stara Kanjiža (Ókanizsa), po pretežnoj većini stanovništva, poznata i pod imenom Magyarkanizsa (Mađarska Kanjiža), dok preko Tise susedna Révkanizsa (Pristanišna Kanjiža) ili Kiskanizsa (Mala Kanjiža) posle 1699 dobija atribut "Török" (Turska), zadržan u mađarskoj toponimi i po 1718, sve do danas. Pustaru Adorjan, priključenu 1700. kanjiškom utvrđenju, takođe počinju da iskorišćavaju vlasnici salaša, te baštovani duvana-želiri; ovi zadnji će obnoviti i srednjevekovno naselje pored Tise.

U prvoj polovini XIX veka Kanjiža se brže razvijala u okviru privilegizovanog Krunskog distrikta od susednog Martonoša, ali je zaostajala u odnosu na susednu Sentu. Sa severne strane je bila pritešnjena kapricioznim koritom potoka Kereš, a sa juga pak, ogromnim ritom (nekadašnjim jezerom Miruth) u Tisin ćošak; atar naselja sa zapada je slatinast, oranica ima malo. Zemljište zaista pogodno za zemljoradnju, za intenzivnije gospodarenje, počinjalo je tek na 12-15 kilometara udaljenosti od naselja, na rubu tzv. "Orompartok" -a (Brežuljci). Zbog specifičnosti prostorno-geografskih okolnosti, mada je u ataru grada stvoren svet salaša na velikoj prostranjenosti, sa imućnim posednicima-gazdama, oni ipak nisu toliko aktivno učestvovali u životu palanke kao Senćani; Martonoš je pak, usled nesrećnijeg geografskog položaja - ležao je u zakutku Tise, daleko od puta Kanjiža-Segedin - došao u još nepovoljniji položaj. Najbrže se razvijao Horgoš, zahvaljujući geografskom položaju, činjenici što je ležao na putu Segedin-Subotica, na raskršću sa putnim pravcem prema Senti. Istovremeno, promet Kanjiže je bio povećan zahvaljujući prelazu na Tisi i činjenici da je naselje ležalo na poštanskom putu Subotica-Temišvar. U Kanjiži se rano nastanjivala esnafska industrija (prva esnafska organizacija je osnovana 1777. godine), značajna joj je bila mlinska industrija (samo je na Tisi bilo u pogonu tridesetih godina više od trideset vodenica, ne računajući suve mlinove i vetrenjače) i prometna je nedeljna pijaca svakog četvrtka (pravo na pijacu je Kanjiža stekla 1751., a i danas je četvrtak jedan od dana održavanja nedeljne pijace, dok drugi - nedelja).

mgr. Janoš Doboš